Sed ad disciplinæ constitutionem & moderationem hoc etiam pertinet, vt consideretur naturarum diuersitas: quoad mollitiem & flexibilitatem, aut contra stuporem ac duritiem: Singulæ enim analogam sibi disciplinam requirunt, qua elaborentur ac limentur.
Sunt quædam ingenia natura mitia, placida, moderata, & liberalia, quæ laxiore disciplina ac liberaliore regi tractarique postulant, seruilem coactionem oderunt. Et horum rursus discrimen varium & multiplex.
Quædam adeò sunt delicata, mollia, & fastidiosa, vt si paulò compellantur & coerceantur asperius, aut si paulò astrictius ea, quæ circumdata sunt eis vincula, intendantur, statim offendantur, & animum despondeant, exiguntque prorsus indulgentem institutionem.
Alia rursus, nisi astringantur [nerui?] disciplinæ atque adducantur, leui quauis occasione, vbi concessam licentiam, & patefactam fenestram ad nequitiam senserint, exorbitant atque degenerant.
Sed miscentur hæc ipsa discrimina analogiis pæne infinitis. Ita reperiuntur ingenia præfracta, obstinata, ac pertinacia, discrimine non minus vario.
Nonnulla enim seueritatem omnem respuunt, ceu ferrum Adamas, & indulgeri sibi laxatis vinculis disciplinæ postulant: his arctatis, magis exasperantur: indulgentia verò, velut hircino sanguine Adamas, liquefacta mollescunt.
Alia è diuerso, nisi seuera admodum atque aspera disciplina multum macerentur, tundanturque plagis, subigi nequeunt. Hæc naturarum diuersitas, quam communis vita ostendit, multum disciplinæ effectus variat. Tantum quidem potentiis superioribus disciplina præstat.
그러나 훈련을 마련하고 조절하는 데에는 본성들의 차이를 살피는 일도 관계된다. 곧 부드러움과 유연함, 또는 그와 반대되는 둔감함과 완고함에서 드러나는 차이다. 각각의 본성은 다듬어지고 연마되기 위해 자신에게 알맞은 훈련을 요구하기 때문이다.
어떤 성향들은 본래 온순하고 차분하며 절도가 있고 자유인다운 품위를 지녀서, 더 느슨하고 더 자유인다운 훈련으로 이끌고 다루어 주기를 요구하며 노예에게 하듯 강제하는 것을 싫어한다. 이런 성향들 사이에도 다시 다양하고 복잡한 차이가 있다.
어떤 성향들은 몹시 여리고 나약하고 까다로워서, 조금만 더 거칠게 강요하거나 억제해도, 또는 자신을 둘러싼 굴레를 조금만 더 팽팽하게 조여도 곧 마음이 상하고 의기소침해진다. 그래서 전적으로 너그러운 교육을 요구한다.
반면에 다른 성향들은 훈련의 줄을 단단히 죄고 당겨 두지 않으면, 제멋대로 할 자유가 허락되고 악행으로 향하는 창문이 열렸다고 느끼는 순간, 아무리 사소한 계기에도 바른길을 벗어나 타락한다.
그러나 이러한 차이들 자체가 거의 무한한 비율로 서로 섞인다. 그리하여 고집스럽고 완고하며 끈질기게 버티는 성향들에서도 그에 못지않게 다양한 차이가 발견된다.
어떤 성향들은 금강석(Adamas)이 쇠를 물리치듯 모든 엄격함을 거부하며, 훈련의 굴레를 풀어 자신에게 너그럽게 대해 주기를 요구한다. 그 굴레를 조이면 더욱 거칠어지지만, 너그러움에는 금강석이 숫염소의 피에 녹듯 녹아들어 부드러워진다.
그와 반대로 다른 성향들은 몹시 엄격하고 거친 훈련으로 충분히 괴롭히고 매질하지 않으면 길들일 수 없다. 일상생활이 보여 주는 이러한 본성들의 차이는 훈련의 효과를 크게 달라지게 한다. 상위 능력들에 대해서는 훈련이 이만한 작용을 한다.
Disciplinæ constituendæ modus ex varietate naturarum.
본성의 다양성에 따라 훈련을 마련하는 방식.
Ingeniorum diuersitas.
성향의 다양성.