Ante Pharsalicam pugnam, apes aræ insidentes, & in nauibus conspectæ, Dioni & Pompeio Magno, cladem paulo post secutam, prænotarunt. Idcirco, cum, in Bruti exercitum, examen apum procubuisset, aruspices castra mutare eum iusserunt: ne in hoc loco, damni aliquid & detrimenti acciperet. Ceterarum etiam auium & insectorum volatus, multiplici discrimine, in omnia σημειωτικὰ, quæ aliquid portendunt, conuersa sunt, & de locusta nostra campestri viridi Suidas inquit,
파르살로스 전투 전에 제단에 내려앉거나 배 안에서 목격된 벌들은 디온과 폼페이우스 마그누스에게 얼마 뒤 뒤따른 패배를 미리 알렸다. 그래서 브루투스의 군대에 벌 떼가 내려앉았을 때, 하루스펙스들은 그에게 진영을 옮기라고 명령하였다. 그 장소에서 어떤 손실이나 피해를 입지 않게 하려는 것이었다. 그 밖의 새와 곤충이 날아가는 모습도 여러 가지로 구분하여 ‘표징을 보이는’ 조짐, 곧 무엇인가 예고하는 조짐으로 삼았다. 우리 들판의 푸른 메뚜기에 관하여 수이다스는 다음과 같이 말한다.
ἐστὶν ἀκρὶς δυσκίνητος καὶ χλωρὰ καλουμένη μάντις. [ᾗ?] τινὲς προσέχοντες ταῖς κινήσεσι μαντεύονται.
‘움직임이 느리고 푸른 메뚜기가 있는데, 만티스라고 불린다. 어떤 이들은 그 움직임을 주의 깊게 살펴 점을 친다.’
id est, est locusta quædam ad motum tarda, viridis cui nomen Μάντις: ex cuius motibus qui hos aduertunt nonnulli futura prædicunt. Calchas, apud Homerum, ex passerum numero, belli Troiani annos auguratur.
곧 라틴어로는 ‘움직임이 더딘 푸른 메뚜기가 있으며, 그 이름은 만티스이다. 그 움직임을 관찰하는 사람들 가운데 일부는 이를 바탕으로 미래를 예고한다’라는 뜻이다. 호메로스에서 칼카스는 참새의 수로 트로이아 전쟁이 계속될 해수를 점친다.
Tripudio signa dabant pulli, de rebus consecuturis. Etsi enim quæuis auis tripudium facere poterat, præcipua tamen fides fuit pullis, atque, in eorum genere, Melicis & Chalcidicis, quibus tantum religionis fabulosa vetustas tribuit, vt ceu internuncios, atque interpretes Iouis, euentura edocere, statuerent, &, nisi his consentientibus ac suffragantibus comitia non agerent, non Senatum haberent, nullos ad honores proueherent, nulla domi, aut foris negotia obirent, nulli prouincias demandarent, nihil denique auspicarentur, quod non, vtrum approbatum ab his, velut assensione & monitu deorum esset, magna cura prius exquirerent ac pensitarent: denique regebant magistratus Romanos, domos ipsis suas claudebant, ac reserabant, fasces impellebant, aut retinebant, iubebant acies, aut prohibebant, & maximo terrarum imperio imperabant.
닭들은 트리푸디움으로 뒤이어 일어날 일의 징표를 주었다. 어느 새든 트리푸디움을 할 수 있었지만, 특히 닭들을 신뢰하였고, 닭 가운데에서도 멜리카종과 칼키디카종을 신뢰하였다. 전설로 가득한 옛 시대는 그 닭들에게 매우 큰 종교적 권위를 부여하여, 마치 유피테르의 사자이자 해석자인 양 앞으로의 일을 가르쳐 준다고 여겼다. 그들의 동의와 지지가 없으면 민회를 열지 않고, 원로원을 소집하지 않으며, 누구도 관직에 올리지 않고, 국내외의 어떤 일도 처리하지 않으며, 누구에게도 속주를 맡기지 않았다. 요컨대 어떤 일을 시작할 때든 먼저 그것이 닭들에게 승인되었는지, 마치 신들의 동의와 경고를 받은 것인지를 매우 주의 깊게 조사하고 따졌다. 결국 닭들은 로마의 관리들을 지배하고, 그들에게 자기 집의 문을 닫거나 열어 주며, 파스케스를 전진시키거나 붙들어 두고, 전투 대형을 명령하거나 금지하며, 지상에서 가장 큰 제국에 명령하였다.
Pullis præerat pullarius, qui quotiescunque, de inchoanda re quapiam, exequendaque, deorum, per pullos, sensa placitaque exploratum ibat (oportebat autem id fieri summo mane, & primo diluculo) imperato, de more silentio, pultem illis, aut offam cauea reclusa, obiiciebat. quod si, ad oblatam escam, mox pulli, è cauea non prosilirent, aut secus egressi, vel non attingerent eam, vel alarum planctu dissiparent, vel, relicta esca, oberrarent, aut occinerent, aut prorsus non vescerentur, vel auolarent penitus, omen præ se ferebant magni terroris & solicitudinis, euentusque tristissimos: & pullarius exitium animo præmetiens, ne quid molirentur, sed vel desisterent ab incepto, vel differrent deliberationes, vel mutarent hoc prorsus, quod præ manibus erat hortabatur.
닭들을 맡은 이는 풀라리우스였다. 그는 어떤 일을 시작하거나 실행하는 데 관한 신들의 뜻과 의향을 닭들을 통해 알아보려 할 때마다, 관례대로 정숙을 명하고 우리를 열어 죽이나 먹이 덩어리를 던져 주었다. 이 일은 이른 아침, 날이 처음 밝을 때 해야 하였다. 먹이를 주어도 닭들이 곧 우리에서 뛰어나오지 않거나, 다른 식으로 나와 먹이에 손대지 않거나, 날갯짓으로 흩어 버리거나, 먹이를 두고 돌아다니거나, 울거나, 전혀 먹지 않거나, 아주 멀리 날아가 버리면, 큰 공포와 근심, 아주 슬픈 결과의 조짐을 보이는 것이었다. 풀라리우스는 마음속으로 파멸을 예상하여 아무 일도 도모하지 말라고 권하였다. 이미 시작한 일을 그만두거나, 논의를 미루거나, 당면한 일을 완전히 바꾸라고 하였다.
Quod si mox proruerent cum impetu certatimque in escam inuolarent, & auide depascerentur, ita vt, vescentibus illis, aliquid ex ore relaberetur, & terram pauiret quod tripudium faceret solistimum: inde, spe hausta mirifica, pullarius, vt constanter fortiterque cœpta negotia vrgerent, iubebat, & successus optatos, ac prospera à diis omnia spondebat. Habebant ostenta, & præposteri eorum, vespertinique cantus. Totis noctibus canendo, Bœotiis nobilem illam ad Leuctra, aduersus Bœotios, præsagiuere victoriam: ita coniecta interpretatione, quoniam victa ales illa non caneret.
반대로 닭들이 즉시 힘차게 뛰어나와 다투어 먹이에 달려들고 탐욕스럽게 먹어, 먹는 동안 입에서 무엇인가 떨어져 땅을 두드리면, 그것이 가장 충실한 트리푸디움을 이루었다. 풀라리우스는 여기서 놀라운 희망을 얻어, 시작한 일을 꿋꿋하고 용감하게 밀고 나가라고 명하였고, 바라던 성공과 모든 순조로운 결과를 신들이 주리라고 약속하였다. 때에 맞지 않는 울음과 저녁 울음에도 징조가 있었다. 밤새 우는 것으로 보이오티아인들에게 레욱트라에서 보이오티아인들을 상대로 거둔 그 유명한 승리를 예고하였다. 그런 해석을 추론한 까닭은 그 새가 패하면 울지 않는다는 것이었다.
Etsi autem quandoque talibus ominum interpretationibus & coniectionibus assensit euentus, vt Tiberio Graccho ea die, qua in turba cæsus occubuit, pulli non addixere: & Claudius Pulcher moturus in hostes, non pascentibus, in auspicando pullis, per contemtum religionis, nauali prælio inito, terribili strage, cum omni classe, profligatus est: tamen vicissim non raro elusa sunt, & refutata, euentu prorsus contrario. Papyrius Cursor, cum à pullario admoneretur, ne, cum Samnitibus, prælio decerneret, pullis non suffragantibus, contemtis auspiciis feliciter dimicauit. Exempla in historiis plura extant.
때로는 사건의 결과가 이러한 조짐의 해석과 추측에 들어맞기도 하였다. 티베리우스 그라쿠스가 군중 속에서 맞아 죽은 날 닭들은 그에게 찬성하지 않았다. 클라우디우스 풀케르는 적을 공격하려 할 때 점조의 닭들이 먹이를 먹지 않았는데도, 종교를 업신여겨 해전을 시작하였다가 함대 전체와 함께 무서운 살육 속에서 패배하였다. 그러나 반대로 결과가 정반대로 나타나 이런 해석이 빗나가고 반박되는 경우도 드물지 않았다. 파피리우스 쿠르소르는 닭들이 지지하지 않으니 삼니움인들과 결전을 벌이지 말라는 풀라리우스의 경고를 받았지만, 점조를 무시하고 싸워 승리하였다. 역사에는 다른 사례도 많이 있다.
Si pullarius, quæ dii diuulgata voluissent, dissimulasset, aut veteratorie suppressisset, idem contrahi nefas, ac si quæ occulenda & tacita seruanda erant, palam fecisset: Si vero mentitus fuisset, aut omine conficto, aut eo, quod ostensum esset, subdole & fraudulenter deprauato, & in contrarium detorto sensum non illi, qui consulebat, fraudi esse, sed in autoris retorqueri caput, censebatur.
풀라리우스가 신들이 널리 알리기를 원한 것을 모르는 체하거나 교활하게 감추면, 숨겨 두고 침묵을 지켜야 하는 것을 공개한 경우와 똑같은 신성모독의 죄를 짓는다고 여겼다. 그러나 그가 거짓말을 하거나, 조짐을 꾸며 내거나, 실제로 나타난 조짐을 교묘하고 기만적으로 변조하여 반대 뜻으로 비틀었다면, 그 해악은 점을 물은 사람에게 돌아가는 것이 아니라 그 일을 꾸민 자 자신의 머리로 되돌아간다고 생각하였다.
Fuerunt & aliæ plures auspiciorum distinctiones, apud Romanos. Vocabantur enim quædam auspicia caduca, quædam cliuia: Caduca, vbi quid templo, ab auguribus notato excidisset. Cliuia quæ difficulter euenirent.
로마인들에게는 그 밖에도 점조를 나누는 방식이 여러 가지 있었다. 어떤 점조는 ‘떨어지는 점조’, 어떤 것은 ‘곤란한 점조’라고 불렀다. 떨어지는 점조는 아우구르들이 표시한 관찰 구역에서 무엇인가 떨어지는 경우였고, 곤란한 점조는 일이 어렵게 이루어지는 경우였다.
Apum auguria.
벌의 점조.
Pullorum auguria.
닭의 점조.
Pullarius.
풀라리우스.
Omina pullorum euentu contrario refutata.
반대되는 결과로 반박된 닭의 조짐.