원문 대조 원고

R4-535-02

Ita omni coctione, cum, in officinae coctricis foculo, ceu feruet materia, quae coquitur, multum materiae effumat in halitus, qui confertim efferuntur, suaque leuitate, & impetu suo quaerunt exitum, & meatus perrumpunt.

이처럼 모든 소화 과정에서는 소화하는 기관의 작은 화로 안에서 소화될 질료가 끓는 듯하며, 많은 질료가 증기로 피어오른다. 이 증기들은 한꺼번에 솟아 자기의 가벼움과 기세로 출구를 찾고 통로를 뚫고 나간다.

R4-535-03

Horum duplex genus est, vnum ἀτμῶδες, vaporosum, quod ἀτμίδα seu halitum nominabimus, ex humidioribus ac dilutioribus aqueis partibus resolutum, humidum prorsus, &, vel obscurum, crassioris nebulae instar, vel nitidius puriorum halituum forma. Id vero, aut calore discutitur, ac dissipatur amplius fusum & attenuatum, aut ad occursum contactumve, vel aeris frigidioris, vel remissius calentis obstaculi, mox densatum redit ad priorem naturam, & in madantes ac fluidas liquescit guttulas.

이것에는 두 종류가 있다. 하나는 수증기 같은 것으로, 이를 아트미스(ἀτμίς), 곧 증기라고 부르겠다. 이는 더 습하고 묽은 수성 부분이 풀려 나온 것으로서 전적으로 습하다. 짙은 안개처럼 어둡기도 하고, 더 순수한 증기의 모습으로 맑기도 하다. 이것은 열에 의해 더 넓게 퍼지고 미세해져 흩어지거나, 더 차갑거나 덜 따뜻한 공기의 장벽에 맞닥뜨리거나 닿으면 곧 조밀해져 이전의 본성으로 돌아가 축축하고 흐르는 작은 물방울로 액화된다.

R4-535-04

Alterum ἀναθυμίασιν, seu expirationem nominabimus, quam ex aridioribus partibus, ceu diductis & expansis attenuatione calor exprimit quadruplici discrimine.

다른 하나는 아나티미아시스(ἀναθυμίασις), 곧 발산이라고 부르겠다. 열이 더 마른 부분들을 미세하게 하여 벌리고 펼치는 듯 밀어내는 것으로, 네 종류로 구별된다.

R4-535-05

Sicciora enim calore fota πνεῦμα, id est, flatum siccum, modico aqueo humido imbutum remittunt, & pinguedine carentem. Humidiora καπνὸν, seu καπνῶδές τι, id est, fumum, seu fumosum quiddam, vbi siccum copiosiore humido delibutum est, ita tamen, vt siccitas vincat. Pinguia sicciora λιγνὺν, ἢ λιγνῶδές τι, id est, fuliginem aut fuliginosum quid, in quo, cum sicco copiosiore, rarius humidum, idque pingue, aëreum & viscidum commixtum est. Pinguia humidiora κνῖσαν, ἢ κνισῶδές τι, id est, nidorem aut nidorosum aliquid, in quo, sicco rariori copiosius humidum, aereum, pingue, & lentum, admixtum est.

더 건조한 것들은 열을 받아 프네우마(πνεῦμα), 곧 적은 수성 습기에 젖어 있으나 기름기는 없는 마른 바람을 내보낸다. 더 습한 것들은 연기 또는 연기 같은 것을 내보낸다. 여기서는 건조한 것이 더 많은 습기에 젖어 있지만, 그래도 건조함이 우세하다. 기름지면서 더 건조한 것들은 그을음 또는 그을음 같은 것을 내보낸다. 여기서는 많은 건조한 것에 적은 습기가 섞여 있으며, 그 습기는 기름지고 공기 같고 끈끈하다. 기름지면서 더 습한 것들은 기름 타는 냄새 또는 그런 냄새가 나는 것을 내보낸다. 여기서는 적은 건조한 것에 더 많은 습한 것이 섞여 있으며, 그것은 공기 같고 기름지고 끈적하다.

R4-535-06

Ex his, quaedam tenuiora sunt, καὶ οἷον συγκεκαυμένα καὶ ζέοντα καὶ δριμέα καὶ δακνώδη, & tanquam adusta, & feruentia, & acria & mordicantia, pro materiae coctionis, & caloris ratione: quaedam crassiora, καὶ αἰθαλώδη, καὶ οἷον γεώδη, fuliginosa & quasi terrena, similia fumis, quos ardentes taedae edunt. Haec halituum genera non raro omnia simul calor, in vnaquauis coctione, exprimit de alimenti materia, si talis sit, propter ciborum dissimilium commixtionem. Saepe discrimina, ex ructuum sapore, percipiuntur gustu.

이 가운데 어떤 것은 더 미세하고, 질료의 소화 상태와 열의 정도에 따라 탄 듯하고 끓으며 자극적이고 물어뜯는 듯하다. 다른 것은 더 걸쭉하고 그을음 같으며 흙 같은데, 타는 횃불이 내는 연기와 비슷하다. 서로 다른 음식이 섞여 영양 질료가 그런 성격을 지니면, 열은 한 번의 소화에서 이 모든 종류의 증기를 함께 밀어내는 일이 드물지 않다. 그 차이는 흔히 트림의 맛을 통해 미각으로 알아차릴 수 있다.

R4-536-02

Intus autem, dum feruet materia, quia caloris est colligere & contrahere ὁμοφυῆ, quae sunt eiusdem generis, si dispersa sint, atque distracta, & secernere, ac ceu euoluere atque explicare, si sint confusa cum aliis, & implicata, ita calor coquendo elicit de rudi, informi, indigestaque massa, primum tenuia, ignea, & aquea, mox temperata, aërea, deinceps cruda aquea, & ad extremum crassa, terrea, velut arte digerens singula ac disponens, etsi singula non absoluit.

한편 안에서 질료가 끓는 동안, 열은 같은 종류의 것들이 흩어지고 떨어져 있으면 모아 결합시키고, 다른 것들과 뒤섞이고 얽혀 있으면 갈라 내어 풀고 펼치는 성질을 발휘한다. 그리하여 소화를 통해 거칠고 형태 없으며 정리되지 않은 덩어리에서 먼저 미세하고 불 같으며 물 같은 것들을, 이어 알맞게 혼합된 공기 같은 것들을, 그다음 미숙한 수성 부분을, 마지막으로 걸쭉한 흙 같은 부분을 끌어낸다. 모든 부분을 완성하지는 못하더라도, 마치 기술을 지닌 듯 각각을 정리하고 배치한다.

R4-536-03

Inde quaedam sufficientem adepta coctionem, talia euadunt, qualia natura instituit. Quaedam ceu ignescunt ὑπερκεκαυμένα, supra modum adusta, & acredinem vrentem ac mordacem contrahunt: Quaedam substantiam ὑδατώδη & aqueam retinent, discrimine duplici. Alia enim παχύτερα, crassiora, coctione longiore crassescunt, & paulatim, magis magisque ad temperatorum consistentiam adiguntur: Alia λεπτότερα, tenuiora, citius in halitus expirarent vniuersa, quam crassescerent: Quaedam denique γεώδη, & velut ἰλῶδη, id est, terrea & faeculenta, coctionem vlteriorem respuunt, duplici itidem discrimine. Sunt enim alia aliis crassiora, & aridiora: quorum quae minus sunt crassa, & humidi plusculum continent, si coctione emolliantur, ceu fatiscentia cedunt calori, & hoc, quod superest boni succi, dimittunt. Loquimur autem de coctionibus naturalibus, quas efficit calor natiuus moderatus, recte, & secundum naturam se habens in partibus singulis: gubernat vero natura ipsa recte valens.

그중 어떤 것은 충분한 소화를 거쳐 자연이 의도한 상태가 된다. 어떤 것은 불붙듯 지나치게 타서 화끈거리고 물어뜯는 듯한 자극성을 얻는다. 다른 것은 수성 실체를 유지하는데, 두 가지로 나뉜다. 더 걸쭉한 것은 오래 소화하면 더욱 걸쭉해져 차츰 알맞게 혼합된 것의 점도에 이른다. 더 미세한 것은 걸쭉해지기 전에 전부 증기로 날아가 버릴 것이다. 마지막으로 흙 같고 진흙이나 앙금 같은 것들은 더 이상의 소화를 받아들이지 않으며, 이것도 두 가지로 구별된다. 어떤 것은 다른 것보다 더 걸쭉하고 건조하다. 그중 덜 걸쭉하고 습기를 좀 더 지닌 것은 소화로 부드러워지면 풀리는 듯 열에 굴복하여, 남아 있던 좋은 즙을 내놓는다. 여기서 말하는 것은 자연적인 소화이다. 각 부위에서 올바르고 자연에 맞는 상태를 지닌 적당한 타고난 열이 이를 수행하며, 건강한 자연 자체가 이를 다스린다.

R4-536-04

At pars quaelibet, κατὰ φύσιν, οὐ κατὰ προαίρεσιν, ἢ πρόνοιαν, secundum naturam, non secundum consilii propositum aut praenotionem, & attrahit ex vicino alimentum, sine sensu indigentiae, solo naturae suae impetu, ventriculo excepto: & attractum coquit, sui vsus causa, non vt consulat aliis, etsi vsus, prouidentia opificis καὶ δημιουργοῦ, & architecti, pertineant ad totum corpus: & incumbit in elaborationem vnius humoris, quo reficiatur & alatur ipsa, quem quando absoluit eo refecta & alita, reliquum omne, tanquam onus superfluum abiicit & excutit.

그러나 각 부위는 숙고한 의도나 미리 아는 지식이 아니라 자기의 자연에 따라 가까운 곳에서 영양분을 끌어들인다. 위를 제외하면 부족함을 느껴서가 아니라 오직 자기 본성의 충동으로 그렇게 한다. 끌어들인 것을 소화하는 것도 다른 부위를 돌보려고가 아니라 자신에게 쓰기 위해서이다. 다만 제작자이자 창조자, 설계자의 섭리에 따라 그 효용은 온몸에 미친다. 각 부위는 자기를 보충하고 기를 하나의 체액을 만드는 데 힘을 쏟고, 그것을 완성하여 자신이 보충되고 길러지면 나머지는 모두 불필요한 짐으로 버리고 떨쳐 낸다.

R4-537-02

Quare, praeter eum humorem, cuius confectionem natura instituit in quauis parte reliqua omnia sunt περιττώματα, excrementa, & quidem hic ipse, quando, quod debuit, praestitit, fit membro περίττωμα, excrementum.

그러므로 자연이 각 부위에서 만들고자 한 그 체액을 제외한 나머지는 모두 페리토마타(περιττώματα), 곧 찌꺼기이다. 심지어 그 체액 자체도 해야 할 일을 마치면 그 부위에는 찌꺼기가 된다.

R4-537-03

Suntque περιττώματα, excrementa, alia χρήσιμα, vtilia, quae natura, ad certos ac destinatos vsus, & seruat, & vsurpat: alia ἄχρηστα, inutilia, quae tanquam inutilia, & oneri futura, atque impedimento ceteris partibus occupatis distribuendo deducendoque alimento, protinus abigit.

찌꺼기 가운데 어떤 것은 유용하며, 자연은 일정하게 정해진 용도를 위해 이를 보존하고 사용한다. 다른 것은 쓸모없다. 자연은 이것들이 무익하고 짐이 되며, 영양분을 나누고 이끄는 일에 종사하는 다른 부위들에 방해가 될 것이므로 곧바로 몰아낸다.