원문 대조 원고

R4-502-01

DE PRAESAGIIS MEDICORVM. Recte, inter diuinationum genera, collocatur & Medicorum σημειωτικὴ, pars ea medicinae, quae de signis agit, quae considerat signa, arguentia in sanis valetudinem, aut firmam, aut affectam, & labentem in deterius, & totam collapsuram, nisi praesidiis tueatur, & fulciatur commodis: (vtor autem sanorum vocabulo latius, neutros etiam includens) in aegris actu iam affligentes morbos, naturaeque cum morbis certamina ac conflictus, secuturas mutationes in melius deteriusve, & restitutionem vel interitum, & extruit inde προγνώσεις καὶ προῤῥήσεις, praenotiones & praedictiones, de morbis imminentibus atque oborituris, de conualescentia, vita & morte, de inuasuris cum morbo, aut aliquanto post Symptomatibus.

예견의 여러 종류 가운데 의사들의 징후론(σημειωτική)을 놓는 것도 마땅하다. 이는 징후를 다루는 의학의 한 부분이다. 건강한 사람에게서는 건강이 굳건한지, 아니면 손상되어 더 나빠지고 있으며 적절한 수단으로 지키고 떠받치지 않으면 완전히 무너질 것인지를 드러내는 징후를 살핀다. 여기서 나는 ‘건강한 사람’이라는 말을 넓은 뜻으로 써서, 건강하지도 병들지도 않은 중간 상태의 사람까지 포함한다. 병자에게서는 이미 실제로 그를 괴롭히는 질병, 자연과 질병 사이의 싸움과 충돌, 뒤이어 일어날 호전이나 악화, 회복 또는 죽음을 살핀다. 그리고 이로부터 예후 인식과 예후 예측(προγνώσεις καὶ προῤῥήσεις), 곧 닥쳐오거나 생겨날 질병, 회복과 생사, 질병과 함께 또는 조금 뒤에 나타날 증상에 관한 사전 인식과 예측을 세운다.

R4-502-02

Qualis sit, ex quibus deriuata fontibus, quibus incedat insistatque viis ac rationibus, quantum ad totam θεραπευτικὴν curandi rationem, adferat momenti, constabit, vbi signorum discrimina explicauerimus, & ostenderimus fontes, ex quibus scaturiunt ac manant. Certe ad ea Medicum, aut excitatos in corporibus morbos, praesertim si intra corpora abditi lateant, cogniturum & amoturum, aut de exitu coniectaturum, vel repentinis conuersionibus, quae quandoque incautos, praeter opinionem oborientes turbant, distrahuntque, oculis atque animo attentum esse oportet.

이 학문이 어떤 것이며 어떤 원천에서 비롯되는지, 어떤 길과 방법으로 나아가고 무엇에 의지하는지, 치료술(θεραπευτική), 곧 치료 방법 전체에 얼마나 중요한지를 알려면 먼저 징후들의 차이를 설명하고 그것들이 솟아 흘러나오는 원천을 보여 주어야 한다. 몸에서 일어난 질병, 특히 몸속에 숨어 있는 질병을 알아내어 제거하려는 의사, 그 결과를 헤아리려는 의사, 또는 이따금 방심한 사람에게 예기치 않게 닥쳐 그를 당황시키고 어지럽히는 갑작스러운 변화를 헤아리려는 의사는 반드시 눈과 마음을 기울여 그러한 징후를 주의 깊게 살펴야 한다.

R4-502-03

Σημεῖα Graeci vocant, & generatim quaeuis signa, siue τεκμήρια, certa & necessaria indicia, sint, siue, vt à Dialecticis vocantur, εἰκότα probabilia, & speciatim εἰκότα, tantum: ac recte discernuntur à Galeno τεκμήρια, & σημεῖα, signa certa & probabilia.

그리스인들은 세메이아(σημεῖα)라는 말로 모든 징후를 통틀어 부른다. 거기에는 테크메리아(τεκμήρια), 곧 확실하고 필연적인 증거도 있고, 논리학자들이 에이코타(εἰκότα)라고 부르는 개연적인 것들도 있다. 그러나 좁은 뜻으로는 이 말이 개연적인 것들만을 가리킨다. 따라서 갈레노스가 테크메리아와 세메이아, 곧 확실한 징후와 개연적인 징후를 구별한 것은 옳다.

R4-502-504-04

Τεκμήρια signa certa, rem vnam atque eandem sua natura, perpetuo necessarioque, citra aliquam ambiguitatem demonstrantia: nec fortuitis notantur obseruationibus, sed ratione Logica firmaque, demonstratione nitente consequentia, ex veris causis, aut effectibus certo cognitis, colliguntur. Σημεῖα, signa verisimilia, contra nec necessario, nec perpetuo, sed vt plurimum eandem rem indicant: & constant ac nituntur consentientis experientiae argumentis.

테크메리아(τεκμήρια), 곧 확실한 징후는 그 자체의 성질에 따라 한 가지 동일한 것을 언제나 필연적으로, 아무런 모호함 없이 드러낸다. 그것은 우연한 관찰로 확인되는 것이 아니라, 참된 원인이나 확실히 알려진 결과로부터 논리적 이성에 따라, 논증에 의지하는 확고한 추론으로 도출된다. 반면 세메이아(σημεῖα), 곧 그럴듯한 징후는 동일한 것을 필연적으로나 언제나 가리키지는 않으며, 대체로 그렇게 한다. 그것은 서로 일치하는 경험의 증거에 기초하고 의지한다.

R4-503-05

Galenus 3. Prognost. his verbis discrimen explicat: Τεκμήριον ὀνομάζουσι τὸ διηνεκῶς μὲν ἕν ὁτιοῦν δηλοῦν γνώρισμα· σημεῖον δὲ τὸ ἕτερον ὃ μὲν οὐκ ἀναγκαίως, οὐδὲ διὰ παντὸς, ἀλλ᾽ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ μόνον, δηλοῖ ἕν ὁτιοῦν· ἔτι δὲ τεκμήριον μὲν ἐξ ἀκολουθίας ἐστὶ λογικῆς καὶ ἐνδείξεως, σημεῖον δὲ ἐκ τηρήσεως ἐμπειρικῆς: id est, signum certum appellant, quod perpetuo vnumquodlibet indicat: signum vero nominant alterum, quod quidem non necessario, neque omnino, sed magna duntaxat ex parte vnum quodlibet indicat. Praeterea signum certum consecutione constat logica, quae est demonstratio, signum vero ex obseruatione est empirica.

갈레노스는 『예후론 주석』 제3권에서 다음과 같이 이 차이를 설명한다. “어떤 한 가지를 언제나 드러내는 식별 표지를 테크메리온이라 부른다. 다른 하나, 곧 어떤 한 가지를 필연적으로나 언제나 드러내지는 않고 오직 대체로 드러내는 것을 세메이온이라 부른다. 또 테크메리온은 논리적 귀결과 입증에서 나오고, 세메이온은 경험적 관찰에서 나온다.” 곧 저자의 라틴어 풀이로는 이렇다. “어떤 한 가지를 언제나 가리키는 것을 확실한 징후라 부른다. 다른 것은 단지 징후라 부르는데, 그것은 어떤 한 가지를 필연적으로나 전적으로 가리키지 않고 다만 대부분의 경우에 가리킨다. 더구나 확실한 징후는 논증인 논리적 귀결로 성립하지만, 다른 징후는 경험적 관찰에서 성립한다.”

R4-503-06

Quae vero ex tota signorum congerie, ad τεκμήρια, certa indicia, pertineant, aut σημεῖα, signa, declarata eorum natura docebit. Omnia signa, aut σημεῖα sunt tantum (generatim ⟦τοῦ?⟧ σημείου, signi, voce accepta) aut σημεῖα καὶ αἴτια, aut σημεῖα καὶ συμπτώματα, aut signa & causae simul, aut signa & symptomata. Ratio horum, & consideratio eadem in vtrisque, sanis & aegris, atque etiam neutris & intermediis, etsi vis, in contrariis subiectis, contraria. Assumatur, exempli causa, series affectionum παρὰ φύσιν, praeter naturam, quarum tres sunt: Causa morbi, Morbus, & Symptoma. Causa antecedit, & vel praeparat, vel gignit morbum, qui est affectio alicuius membri praecedente excitata causa, laedens eius actionem. Morbus antecedit & ciet Symptomata, quae morbum, vt effectus causam, consequuntur necessario, atque ex eo dependent: & quandoque, in aliquo membro, vel sua confirmata vehementia, vel durata tempore, causae vim acquirunt, nouaque ex sese pariunt Symptomata.

징후 전체 가운데 어떤 것이 테크메리아, 곧 확실한 증거에 속하고 어떤 것이 세메이아, 곧 일반적인 징후에 속하는지는, 그것들의 성질을 설명하면 알 수 있다. 모든 징후는 단지 세메이아, 곧 넓은 뜻의 징후이거나, 징후이면서 원인이거나, 징후이면서 증상이다. 다시 말해 징후와 원인의 역할을 함께 하거나, 징후와 증상의 역할을 함께 한다. 이를 고찰하는 방법은 건강한 사람과 병자 양쪽에서, 그리고 건강하지도 병들지도 않은 중간 상태의 사람에게서도 동일하다. 다만 서로 반대되는 상태의 사람들에서는 그 작용도 반대이다. 예를 들어 자연에 반하는 상태(παρὰ φύσιν)의 연쇄를 보자. 그 상태에는 질병의 원인, 질병, 증상이라는 세 가지가 있다. 원인은 먼저 존재하여 질병을 준비하거나 낳는다. 질병이란 선행하는 원인이 어느 신체 부위에 일으킨 상태로서 그 부위의 기능을 해치는 것이다. 질병은 증상보다 앞서며 증상을 일으킨다. 증상은 결과가 원인을 따르듯 필연적으로 질병을 뒤따르고 질병에 의존한다. 그런데 때로는 어떤 부위의 증상이 그 격렬함으로 굳어지거나 오랫동안 지속됨으로써 원인의 힘을 얻어, 그 자체로부터 새로운 증상을 낳는다.

R4-503-07

Causarum triplex genus est, προκαταρκτικὸν, προηγούμενον & συνεκτικὸν antegressa seu praecipiens, antecedens, & coniuncta. Morborum itidem, & Symptomatum differentia triplex: Morbi enim sunt, aut δυσκρασία, intemperies, in similaribus, aut ἀμετρία, laesa proportio, in dissimilaribus, aut ἑνώσεως ἢ συνεχείας λύσις vnitatis aut continuitatis solutio, in vtrisque: Symptomata sunt actiones laesae aut in habitu corporis, aut exeuntibus, Διάθεσις παρὰ φύσιν, affectio praeter naturam.

원인은 세 종류이다. 프로카타르크티콘(προκαταρκτικόν), 프로에구메논(προηγούμενον), 시네크티콘(συνεκτικόν), 곧 앞서 작용하는 원인 또는 선취하는 원인, 선행 원인, 결합된 원인이다. 질병과 증상도 각각 세 가지로 구별된다. 질병은 같은 성질로 이루어진 부위들에서는 디스크라시아(δυσκρασία), 곧 성질의 불균형이고, 서로 다른 성질의 부위들에서는 아메트리아(ἀμετρία), 곧 비례의 손상이며, 양쪽 모두에서는 통일성 또는 연속성의 해체(ἑνώσεως ἢ συνεχείας λύσις)이다. 증상에는 기능의 손상, 신체의 상태에 생긴 이상, 배설물에 생긴 이상이 있다. 이것들은 자연에 반하는 상태(διάθεσις παρὰ φύσιν)이다.