DE AVGVRIIS LIB. I.
QVID PER NOMEN AVGVRII SIT INTELLIGENDVM, ET QVO ORDINE PROCEDENDVM.
Antequam ad rem, quae nobis augurium fert, deueniamus, quid per augurium intellexerunt prisci, ac quo modo nos in disputatione accipimus, exponendum uidetur. Est igitur AVGVRIVM diuinatio quaedam, quae ex auibus ipsis colligitur. DIVINATIO autem ut Ari. inquit libro de somnijs, bifariam dicitur, aut naturalis, aut artificiaria. Naturalis quidem diuinatio est ipsa auis quae uolatu, aut uocibus, aut gustatu ex insperato nobis suapte natura aliquid boni, aut mali futuri praedicit, & de hac naturali diuinatione Virgilius loquitur cum inquit
quod nisi me quacumque nouas incidere lites.
Ante sinistra caua monuisset ab illice cornix.
Haec tuus hic Maeris, nec uinceret ipse Menalcas.
우리에게 징조를 가져오는 사물로 나아가기 전에, 옛사람들이 ‘아우구리움’이라는 말로 무엇을 뜻했으며 우리가 이 논의에서 그 말을 어떤 뜻으로 사용하는지를 설명해야 할 듯하다. 그러므로 아우구리움, 곧 점조란 새 자체로부터 알아내는 일종의 점복이다. 아리스토텔레스가 『꿈에 관하여』에서 말하듯이, 점복은 자연적 점복과 기예적 점복이라는 두 가지 뜻으로 쓰인다. 자연적 점복은 바로 새 자체이다. 새가 날거나 울거나 먹이를 먹는 행동으로, 제 본성에 따라 뜻밖에도 앞으로 닥칠 좋은 일이나 나쁜 일을 우리에게 미리 알려 주는 것이다. 베르길리우스는 이런 자연적 점복을 두고 다음과 같이 말한다.
어떤 식으로든 새로 일어난 다툼을 끊어 버리라고,
왼편 움푹 팬 참나무의 까마귀가 미리 나에게 일러 주지 않았더라면,
그대의 이 모에리스도, 메날카스 자신도 살아 있지 못했으리라.
Artificiaria uero, est interpretatio auguris, qua naturalem diuinationem in suam significationem interpretatur, unde Cicero in libro de legibus sacerdotum, genera duo esse dicit, unum, quod praesit caerimonijs & sacris, alterum quod interpretatur fatidicorum & uatum effata incognitaque. Diuinationis erant tria in auibus. Nam aliae uolatu, aliae cantu, aliae gustatu futura praedicebant. Infelicem enim conflictum in Numantinis, in Mancinum illatum praedixerunt pulli, qui escam non acceperunt, sed ex cauea euolauerunt.
기예적 점복은 조짐 해석자의 풀이이다. 그는 이 풀이로 자연적 점복을 해석하여 그 뜻을 밝혀낸다. 그러므로 키케로는 『법률론』에서 사제에 두 종류가 있다고 말한다. 하나는 의식과 제의를 주관하고, 다른 하나는 예언자와 신탁가의 말과 알려지지 않은 것들을 해석한다. 새를 통한 점복에는 세 가지가 있었다. 어떤 새는 비행으로, 어떤 새는 울음으로, 어떤 새는 먹이를 먹는 행동으로 앞날을 예고했다. 실제로 병아리들이 먹이를 받아먹지 않고 새장에서 날아 나감으로써, 만키누스가 누만티아인들과의 싸움에서 겪게 될 불운한 전투를 예고했다.
AVSPICIVM uero differt ab augurio, quandoquidem augurium fit proprie auium garritu, ac uoce dumtaxat, auspicium autem ab auium uolatu. Nonius uero Marcellus docet. AVSPICIVM esse auium inspectionem. AVGVRIVM uero rerum omnium coniecturam. ARVSPICIVM ex uictimis in ara inspiciendis fiebat. EXTISPICES uero dicebantur ab inspiciendis extis.
아우스피키움은 아우구리움과 다르다. 엄밀히 말해 아우구리움은 오직 새의 지저귐과 소리로 이루어지는 반면, 아우스피키움은 새의 비행으로 이루어지기 때문이다. 그러나 노니우스 마르켈루스는 아우스피키움을 새를 관찰하는 일이라고, 아우구리움을 모든 사물에 관한 추측이라고 가르친다. 아루스피키움은 제단 위의 희생 제물을 살펴보는 것으로 이루어졌다. 엑스티스피케스라는 이름은 내장을 살펴본다는 데서 나왔다.
OMEN est intentio auspicantis qua auspicans ipse aliquid, quod sibi occurrit, ut augurium accipit, diciturque bonum, & malum omen, ut apud Liuium non semel legitur, cum procis necem machinaretur Vlyxes, praecatus est Iouem, ut duplex ille signum daret, quo id quod animo conceperat perfectum iri certo sciret, cui illico intonuit Iuppiter, & puellam in aedibus pistrino adductam deos rogantem sensit, ut non diutius eo die in Vlyxis domo comederent proci, quod Vlyxes pro omine accepit nec defuit rei euentus, siquidem eo die ab Vlyxe, & Telemacho ad unum caesi sunt.
오멘은 징조를 살피는 이의 의향이다. 이 의향을 통해 그는 자신에게 마주친 무엇인가를 징조로 받아들인다. 리비우스에게서 여러 번 읽을 수 있듯이 좋은 오멘과 나쁜 오멘이라는 말이 쓰인다. 율리세스가 구혼자들을 죽일 계획을 세웠을 때, 그는 자신이 마음먹은 일이 이루어지리라는 것을 확실히 알 수 있도록 유피테르에게 두 가지 표지를 내려 달라고 기도했다. 그러자 유피테르는 곧바로 천둥을 울렸다. 또 율리세스는 집 안에서 맷돌을 돌리러 온 하녀가, 이날 이후로는 구혼자들이 더는 율리세스의 집에서 먹지 못하게 해 달라고 신들에게 기도하는 것을 들었다. 율리세스는 이를 오멘으로 받아들였고, 사건의 결과도 어긋나지 않았다. 바로 그날 구혼자들은 율리세스와 텔레마코스에게 남김없이 죽임을 당했다.
PRAESAGIVM autem communius est. Omne enim animal quod praesagit q̄ oblata res est, dicitur praesagire, hoc est futura ante sentire. VATICINIVM ipsa diuinatio est, quae (ut diximus) aut naturalis, aut artificiaria est. OSTENTVM quod statim futuri quicquam ostendat, ut cometae, tonitrua, monstrum, & id genus. PORTENTVM quod licet naturale sit, raro tamen se ostendit quin futuri aliquid cum temporis interuallo denuntiat. PRODIGIVM dicitur quod & natura fiat, & saepe eueniat, semper tamen mali quicquam praesagit.
프라이사기움은 그보다 일반적인 말이다. 어떤 사물이 나타났을 때 이를 미리 감지하는 모든 동물은 ‘예감한다’, 곧 앞으로의 일을 앞서 느낀다고 말해진다. 바티키니움은 점복 자체로서, 앞서 말했듯이 자연적인 것과 기예적인 것이 있다. 오스텐툼은 앞으로 일어날 어떤 일을 곧바로 보여 주는 것이다. 혜성, 천둥, 기이한 생물과 같은 것들이 그 예이다. 포르텐툼은 비록 자연적인 것이지만, 얼마간 시간이 지난 뒤에 닥칠 일을 알리지 않으면서 나타나는 경우는 드문 것이다. 프로디기움이라고 하는 것은 자연적으로 생기고 자주 일어나더라도 언제나 어떤 나쁜 일을 예고하는 것이다.
ut apud Homerum odiss. xxi. nam ubi Vlyxes nullo negotio arcum praeter omnium procorum opinionem intendisset, quo eos conficturus erat, Iuppiter maximo fragore intonuit, quod prodigium Vlyxis conatus aduersum procos non irritos fore (ut postea euentus docuit) portendebat praeterea graecis certantibus Iuppiter totam noctem tonans, calamitatis prodigium dedit ut apud Homerum Il. xi. cum utraque acies graecorum & Troianorum in procinctu staret, Iuppiter praeuidens magnam graecorum cladem sanguinem pluit, Homerus Il. xi.
이를테면 호메로스의 『오디세이아』 제21권에 나오는 일이 그렇다. 율리세스가 모든 구혼자의 예상을 뒤엎고, 그들을 쏘아 쓰러뜨릴 활을 조금도 힘들이지 않고 당기자, 유피테르는 엄청난 굉음과 함께 천둥을 울렸다. 이 흉조는 구혼자들을 향한 율리세스의 시도가 헛되지 않으리라는 것을 예고했으며, 뒤에 실제 결과도 그러했다. 또한 그리스인들이 싸울 때 유피테르는 밤새 천둥을 울려 재앙의 흉조를 보냈다. 호메로스의 『일리아스』 제11권에서 읽을 수 있는 것처럼, 그리스인과 트로이아인의 양쪽 전열이 전투 준비를 갖추고 서 있을 때, 유피테르는 그리스인들에게 닥칠 큰 참패를 내다보고 피의 비를 내렸다. 호메로스, 『일리아스』 제11권.
uerum placet nobis Augurij nomine uti pro his omnibus & pro quibuscunque alijs, quae ueteres in futuri significationem retulerunt, ideo de his percurrentes dicimus, de augurijs, primo quae ex sternutamentis prisci acceperunt, deinde de augurijs, quae ex tremoribus cuiusque particulae nostri corporis sumpta sunt, demum de augurijs, quae ex alijs quibuscunque accepta in futuri significationem retulerunt. Nam uulgares in his omnibus esse crediderunt auguria.
그러나 우리는 이 모든 것과, 옛사람들이 미래의 의미를 나타내는 것으로 받아들였던 그 밖의 모든 것에 ‘아우구리움’, 곧 징조라는 이름을 사용하고자 한다. 그러므로 이것들을 차례로 살펴보면서 징조에 관하여 말하겠다. 먼저 옛사람들이 재채기에서 얻어 낸 징조를, 다음에는 우리 몸의 각 부분의 떨림에서 취한 징조를, 마지막에는 그 밖의 온갖 것에서 얻어 미래를 나타내는 것으로 받아들인 징조를 다루겠다. 세상 사람들은 이 모든 것에 징조가 있다고 믿었기 때문이다.
Quatuor esse necessaria in augurijs secundum priscorum usum.
Sed quot in augurijs necessaria sint secundum priscorum usum, edoceamus. Credit enim gentilium uanitas in auguriorum usu quatuor esse necessaria. OBIECTVM, quod praeter intentionem, hoc est ex insperato auspicari occurrit siue sit auis, siue belua, siue sternutamentum, siue tremor, siue res, quaeuis alia. PERSONA AVSPICANS cui tale obiectum ex insperato praeter intentionem, se offert. INTENTIO AVSPCANTIS qua obiectum, quod occurrit in augurium refertur, & HORA, qua obiectum, quod praeter intentionem ex insperato occurrit, nulla praecedente ratiocinatione, quasi naturali impetu pro augurio accipitur.
그런데 옛사람들의 관행에 따르면 점조에는 몇 가지가 필요한지를 밝혀 보자. 이교도들의 허망한 믿음에 따르면 징조를 이용하는 데에는 네 가지가 필요하다. 첫째는 대상이다. 이것은 의도하지 않았는데, 곧 뜻밖에 징조를 살피는 이에게 마주치는 것으로, 새나 짐승, 재채기나 떨림, 그 밖의 어떤 사물이든 될 수 있다. 둘째는 징조를 살피는 사람이다. 그에게 그런 대상이 의도하지 않은 가운데 뜻밖에 나타난다. 셋째는 징조를 살피는 이의 의향이다. 이를 통해 마주친 대상이 징조로 받아들여진다. 넷째는 시각이다. 의도하지 않았는데 뜻밖에 마주친 대상을, 사전에 어떤 추론도 하지 않고 마치 자연스러운 충동에 의해서인 듯 징조로 받아들이는 때이다.
De obiectis Augurificis.
De obiectis uero augurificis uariae apud priscos fuerunt obseruationes. Nam alij sternutamentis pro obiectis auguralibus utuntur, alij tremoribus, ac saltibus particularum corporis, alij utuntur pro auguralibus obiectis, & homine, & auibus, & feris, alij utuntur auibus duntaxat, alij utuntur omni eo, quod ex insperato occurrit. Sunt denique alij qui obiecta auguralia in .xij. reduxerunt, pro numero .xij. signorum per quae decurrit Luna mouens auguria. de quibus dicemus postea at nunc satis sit generatim haec attigisse.
징조가 되는 대상에 관해서는 옛사람들 사이에 서로 다른 관찰이 있었다. 어떤 이들은 재채기를 징조의 대상으로 삼았고, 어떤 이들은 신체 각 부분의 떨림과 움찔거림을 이용했다. 사람과 새와 들짐승을 징조의 대상으로 삼는 이들도 있었고, 새만을 이용하는 이들, 뜻밖에 마주치는 모든 것을 이용하는 이들도 있었다. 끝으로 어떤 이들은 징조의 대상을 열두 가지로 줄였는데, 이는 징조를 일으키는 달이 지나가는 열두 별자리의 수에 맞춘 것이다. 이에 관해서는 뒤에 말하겠으며, 지금은 이렇게 개괄적으로 언급한 것으로 충분하다.
De persona auspicante.
De persona auspicante post haec disserendum, Mathematici enim autumant non omnem hominem esse, cui auguria mali, aut boni quicquam portendunt, & hanc ob causam nonnulli tradunt personam, cui auguria praedicunt, eam esse, quae inter alios homines praerogatiuam habet, nec ab ratione mouentur, Nam si uniuersi ordo (ut putant) auguria mouet, non nisi propter hominis bonum mouere uidetur, potissimumque eius hominis, qui caeteris antestat, cum sit magis ab ipsa natura intentus. Accedit quod ex bono, aut malo praeeminentis hominis, multorum etiam bonum, aut malum pendeat. Quare uiris duntaxat illustribus, qui potentia, aut uirtute, aut diuitijs, aut dominatione alijs praesunt, auguria praedicere futura arbitrantur.
이제 징조를 살피는 사람에 관하여 논해야 한다. 점성가들은 모든 사람에게 징조가 좋은 일이나 나쁜 일을 예고하는 것은 아니라고 생각한다. 이런 까닭에 어떤 이들은 징조가 앞날을 알려 주는 사람은 다른 사람들 가운데 특별한 지위를 지닌 이라고 말한다. 그들의 판단이 이치에서 벗어나 있는 것도 아니다. 그들의 생각처럼 우주의 질서가 징조를 일으킨다면, 그것은 오직 인간의 선익을 위해서만 징조를 일으키는 듯하며, 특히 다른 이들보다 뛰어난 사람을 위해서일 것이기 때문이다. 그런 사람이 자연 자체가 더욱 중시하는 대상이기 때문이다. 여기에 더하여 탁월한 한 사람의 좋고 나쁜 형편에는 많은 사람의 좋고 나쁜 형편도 달려 있다. 그러므로 그들은 권력이나 덕, 재산이나 지배권으로 다른 사람들 위에 서 있는 명망 높은 이들에게만 징조가 앞날을 예고한다고 생각한다.
Nos autem contraria legimus, Nam deiectis etiam personis nonnunquam boni quicquam aut mali auguria significasse in libris historiarum comperimus, ob id gentilium uanitas omnem hominem arbitratur posse esse, cui auguria contingunt, modo obiecta augurifica (ut dicemus) pro augurijs acceperit. Deiectae etiam personae nonnunquam illustres uiros uirtutibus & studijs excellunt, & ob hanc rem (ut Ari. inquit ethicorum .x.) à natura ipsa atque ab ipso deo magis diliguntur, quare fit ut persona omnis sit apta, ut ea auguria contingant, modo praeter rationem, praemeditationemue ex insperato augurifica obiecta euenerint.
그러나 우리는 그와 반대되는 일들을 읽었다. 신분이 낮은 사람들에게도 징조가 때때로 어떤 좋은 일이나 나쁜 일을 알려 주었다는 것을 역사서들에서 발견하기 때문이다. 그러므로 이교도들의 허망한 믿음은, 뒤에 말하듯이 징조가 되는 대상을 징조로 받아들이기만 한다면 어느 누구든 징조를 겪는 사람이 될 수 있다고 생각한다. 신분이 낮은 이들도 덕과 학문에서는 명망 높은 사람들보다 뛰어난 경우가 있다. 그리고 이 때문에 아리스토텔레스가 『윤리학』 제10권에서 말하듯이 자연 자체와 신 자신에게서 더 큰 사랑을 받는다. 따라서 누구든 그런 징조가 닥칠 수 있는 사람이 된다. 다만 징조가 되는 대상들이 이성적 계산이나 사전 숙고 없이 뜻밖에 나타나야 한다.
De intentione auspicantis.
Quare nisi persona auspicans naturali quodam impetu, obiectum ut augurium sumat, quod ex insperato occurrit, nequaquam (ut scribunt augures) augurium esse poterit, quatenus enim obiectum, quod ex insperato occurrit, impetu quodam naturali pro augurio accipimus, decernitur stellam mouisse tum obiectum, ut occurrat, tum mentem nostram, ut pro augurio illud sumat. Motus enim naturales motu caelesti regulantur. At cum obiectum impetu naturali nobis occurrat, nosque impetu naturae illud, ut augurium accipiamus, fit, ut uterque impetus caelesti motu reguletur.
그러므로 징조를 살피는 사람이 어떤 자연스러운 충동으로 뜻밖에 마주친 대상을 징조로 받아들이지 않는다면, 조짐 해석자들이 쓰듯이 그것은 결코 징조가 될 수 없다. 우리가 뜻밖에 마주친 대상을 어떤 자연스러운 충동으로 징조로 받아들이는 한, 별이 그 대상을 움직여 우리에게 마주치게 했고 우리의 정신도 움직여 그것을 징조로 받아들이게 했다고 판단하기 때문이다. 자연적 운동은 천체의 운동에 의해 조절된다. 그런데 대상이 자연스러운 충동으로 우리에게 마주치고, 우리도 자연의 충동으로 그것을 징조로 받아들인다면, 두 충동은 모두 천체의 운동에 의해 조절되는 셈이다.
Est autem huic rei nobis exemplo, Scipio Africanus, qui cum descenderet à nauicula, in terramque cecidisset, mox occursum in augurium referens, dixit teneo te tellus non enim augurium fuisset, nisi naturali quodam impetu à Scipione ominante id in augurium relatum fuisset. Insuper cum L. Paulo Macedonicum bellum senatus extra ordinem decreuisset & ea ipsa die domum ad uesperas redijsset, filiolam suam tertiam, quae tunc erat paruula, admodum osculans animaduertit tristiorem, quam cum interrogasset, quid ita tristis esset, pater inquit, Persa perijt, tum ille arctius puellam complexus, accipio (inquit) mea filiola omen, erat autem mortua Catella eo nomine, quam puella habuerat in delicijs. L. autem Paulus omen accepit Persam Macedonum regem aduersus quem sibi decreta fuerat prouincia, eo bello periturum, quod & factum est.
스키피오 아프리카누스가 그 예이다. 그는 작은 배에서 내리다가 땅에 넘어지자, 곧바로 그 일을 징조로 받아들여 ‘대지여, 내가 너를 붙잡았다’고 말했다. 스키피오가 자연스러운 충동으로 그 일에서 오멘을 취하여 징조로 받아들이지 않았다면, 그것은 징조가 되지 않았을 것이다. 또 원로원이 루키우스 파울루스에게 특별히 마케도니아 전쟁의 지휘를 맡겼을 때, 그는 바로 그날 저녁 집에 돌아와 당시 아직 어린 딸 테르티아에게 입을 맞추다가 아이가 몹시 슬퍼하는 것을 알아차렸다. 왜 그렇게 슬퍼하느냐고 묻자 아이는 ‘아버지, 페르사가 죽었어요’라고 말했다. 그러자 그는 딸을 더욱 꼭 껴안으며 ‘얘야, 나는 그 오멘을 받아들이겠다’고 말했다. 실은 아이가 귀여워하던, 페르사라는 이름의 암강아지가 죽었던 것이다. 그러나 루키우스 파울루스는 이를, 자신이 원정 임무를 맡아 싸우게 된 마케도니아의 왕 페르사스가 그 전쟁에서 죽으리라는 오멘으로 받아들였으며, 실제로 그렇게 되었다.
Praeterea intentionem esse necessariam in augurijs declarat caput humanum inuentum in Tarpeio delubro, cuius fatum uolens in Hetruriam transferre Olenus Calenus celeberrimus uates, interrogauit legatos Romanos, hic caput inuenimus, quod translatum fuisset in Hetruriam ni praemoniti a filio uatis legati respondissent, non plane hic, sed Romae inuentum caput dicamus. Haec satis sint exemplis ut appareant ostentorum uires è nostra potestate esse, ac prout quaeque accepta sunt ita ualere. Haec Plinius lib. xxviij. capite. ii. patet itaque nullum obiectum nobis posse esse augurificum, nisi naturali impetu ex eo omen sumpserimus.
더 나아가 타르페이우스의 신전에서 발견된 사람의 머리도 징조에서 의향이 필요하다는 것을 보여 준다. 대단히 유명한 예언자 올레누스 칼레누스는 이 머리가 가리키는 운명을 에트루리아로 옮기고자 로마 사절들에게 ‘우리는 여기서 머리를 발견했지요?’라고 물었다. 예언자의 아들에게 미리 주의를 받은 사절들이 ‘바로 여기가 아니라 로마에서 머리가 발견되었다고 우리는 말합니다’라고 대답하지 않았더라면, 그 운명은 에트루리아로 옮겨졌을 것이다. 이변의 힘이 우리의 권한에 달려 있으며 각각의 이변이 어떻게 받아들여지느냐에 따라 효력을 가진다는 것을 보여 주는 사례로는 이것들로 충분하다. 이 이야기는 플리니우스의 제28권 제2장에 나온다. 따라서 우리가 자연스러운 충동으로 어떤 대상에서 오멘을 취하지 않는다면, 그 어떤 대상도 우리에게 징조가 될 수 없음이 분명하다.
De hora electa, qua obiectum augurificum in augurium refertur.
Et cum per uerum tempus Astronomi uerum eius stellae locum inuenire docent, quae in causa est, de tempore dicamus. Nonnulli itaque uerum tempus autumant, quo obiectum augurificum ex insperato nobis occurrit, Nam eo tempore uidetur obiectum ab ea stella moueri, quae in causa est. Alij peritiores arbitrantur uerum tempus esse id, quo persona, cui occurrit, naturali impetu obiectum pro augurio accipit. Siquidem haec pronuntiatio, quae ori hominis inconsulto incidit, cui obiectum occurrit, attendenda est. Nam (ut Plinius inquit) hoc est illud, quod primo in augurio dicitur omen, quo diuino fauore euenire credidit gentilium uanitas. In nonnullis uero omen atque obiecti occursus eodem momento temporis accidunt, nec ob aliam causam quidem nisi quia caelestis stella fortiter mouet utriusque naturam, simul atque utramque impellit.
천문가들은 정확한 시각을 통해 원인이 되는 별의 정확한 위치를 찾아내는 법을 가르치므로, 이제 시각에 관하여 말하자. 어떤 이들은 징조가 되는 대상이 뜻밖에 우리에게 마주치는 때가 정확한 시각이라고 생각한다. 그때 그 대상이 원인이 되는 별에 의해 움직이는 듯하기 때문이다. 더 숙련된 다른 이들은 그 대상을 마주친 사람이 자연스러운 충동으로 그것을 징조로 받아들이는 때가 정확한 시각이라고 생각한다. 대상과 마주친 사람의 입에서 생각할 겨를도 없이 튀어나오는 이 발언에 주목해야 한다는 것이다. 플리니우스가 말하듯이, 이것이 징조에서 맨 먼저 오멘이라 불리는 것이며, 이교도들의 허망한 믿음은 그것이 신의 호의로 생겨난다고 믿었다. 어떤 경우에는 오멘과 대상의 출현이 같은 순간에 일어난다. 이는 다름 아니라 하늘의 별이 양쪽의 본성을 강하게 움직이고 동시에 양쪽을 밀어붙이기 때문이다.
Ex his licet deducere nihil nobis posse esse augurificum, nisi nos ex illo naturali quodam impetu boni quicquam aut mali futurum esse ominemur. Cum enim sic ex illo inconsulto ominabimur, naturali motu moueri uidemur, motus autem naturae (ut Theophrastus, & Themistius tradiderunt) ab intelligentia non errante est. Intelligentia uero nos mouet influente caeli motu. Quare insperata illa ominatio nobis argumento erit, ut augurificum illud naturale sit, non omnino temere, ac casu eueniens, huic rei nobis argumento est Deiotarus Siliciae rex, qui cum aquilam uidisset declinantem in tectum ab eius usu quam primum abstinuit, ex ea omen sumens, sequenti uero nocte corruit tectum. Patet itaque nihil nobis posse esse augurificum, nisi ex illo impetu quodam naturali omen sumpserimus, hactenus de hora electa, per quae patet augurium pro uno esse accipiendum, etiam si pluries acciderit, donec contingat luna tenente idem signum, omnia enim eandem uim habent.
여기서 다음과 같이 추론할 수 있다. 어떤 자연스러운 충동으로 그 대상에서 앞으로의 좋은 일이나 나쁜 일을 예감하지 않는다면, 그 무엇도 우리에게 징조가 될 수 없다. 그렇게 아무런 숙고 없이 그 대상에서 오멘을 취할 때 우리는 자연적 운동에 의해 움직이는 듯하기 때문이다. 테오프라스토스와 테미스티오스가 전하듯이 자연의 운동은 오류를 범하지 않는 지성에서 비롯된다. 그리고 지성은 하늘의 운동이 영향을 미침으로써 우리를 움직인다. 따라서 그 뜻밖의 오멘 해석은 그 징조가 자연적인 것이며, 전적으로 무작위나 우연에 따라 일어난 일이 아님을 입증하는 근거가 된다. 실리키아의 왕 데이오타로스가 그 예이다. 그는 수리가 지붕 쪽으로 내려오는 것을 보고 그 새에서 오멘을 취하여, 즉시 그 집을 이용하지 않았다. 그런데 바로 다음 날 밤 그 지붕이 무너졌다. 그러므로 우리가 어떤 자연스러운 충동으로 그 대상에서 오멘을 취하지 않는다면, 그 무엇도 우리에게 징조가 될 수 없음이 분명하다. 선택되는 시각에 관해서는 여기까지 하자. 이로부터 징조가 여러 차례 일어나더라도 달이 같은 별자리에 머무르는 동안 생긴 것이라면 하나로 받아들여야 함이 분명해진다. 그것들이 모두 같은 효력을 가지기 때문이다.
De tempore quo euentus erit.
Consequenter uero de tempore, quo euentus erit dicamus. Tradunt Astronomi euentus quos augurium portendit, bifariam esse: aut qui breui tempore euenire possunt ut infra horam, aut diem, ceu aduentus hospitis, uel amici obuiatio, & id genus, aut qui nec infra diem, aut horam, sed infra mensem, aut annum contingere possunt, ut bellum, mortalitas, & caetera id genus, cum igitur breui tempore euentus esse potest, auspicandum est ipsum fore antequam luna exeat signum, per quod peragrabat eo tempore, quo omen emersit. Sin autem breui tempore esse non poterit, censent cum fore antequam luna duodecies peragrauerit id signum, quod ominis tempore tenebat, hoc est infra annum. Vt si ominis significatio fuerit de Pontificis, aut Praesulis, aut Patriarchae, aut Regis morte, hanc euenire putant antequam luna duodecies peragret signum, quod ominis tempore tenebat, haec de temporibus. His declaratis superest de augurijs & sternutamentis dicere, quae gentilium uanitas credidit esse certa.
이어서 예고된 일이 일어날 때에 관하여 말하자. 천문가들은 징조가 예고하는 일이 두 종류라고 전한다. 하나는 한 시간이나 하루 안처럼 짧은 시간에 일어날 수 있는 일로, 손님의 도착이나 친구와의 만남 같은 것이다. 다른 하나는 하루나 한 시간 안에는 일어나지 못하고 한 달이나 한 해 안에 일어날 수 있는 일로, 전쟁이나 많은 사람의 죽음 같은 것이다. 그러므로 짧은 시간에 일어날 수 있는 일이라면, 오멘이 나타났을 때 달이 지나가고 있던 별자리에서 달이 벗어나기 전에 그 일이 일어나리라고 점쳐야 한다. 그러나 짧은 시간에 일어날 수 없는 일이라면, 오멘이 생길 때 달이 머물렀던 그 별자리를 달이 열두 차례 지나가기 전에, 곧 한 해 안에 그 일이 일어난다고 생각한다. 이를테면 오멘이 교황, 주교, 총대주교 또는 왕의 죽음을 뜻한다면, 오멘이 생길 때 달이 머물던 별자리를 달이 열두 차례 지나가기 전에 그 죽음이 일어난다고 생각한다. 시기에 관해서는 이 정도로 하자. 이것들을 밝히고 나면, 이제 이교도들의 허망한 믿음이 확실하다고 여겼던 징조와 재채기에 관하여 말하는 일이 남는다.
De sternutamentis augurificis.
Aristoteles tantus in doctrina uir, de sternutamentis loquens, in libris de historia naturali asserit sternutamentum augurale signum esse sanctum, & sacrum, ubi Penelope conqueritur de damno ac iniuria, quam proci familiae suae inferebant, adijciens horum omnium originem esse Vlyxis mariti absentiam, qui si rediret facile una cum filio Telemacho iniuriam repelleret, haec ubi dixisset, Telemachus illico tanto strepitu sternutauit, ut tota domus insonuerit, quod interpretata est Penelope procorum edem significare. Sternutamentum esse sanctum & sacrum Homerus tradit odyss. vi. ut Plutarchus refert in uita Homeri idem Theocritus in Helenae Epithalamio scribit, hinc gentilium uanitas superstitiones non paucas in sternutamentis consyderant,
학문에 그토록 뛰어난 사람인 아리스토텔레스는 『자연사』에서 재채기를 논하면서 재채기가 거룩하고 신성한 징조의 표지라고 말한다. 페넬로페는 구혼자들이 자신의 집안에 끼치는 손해와 부당한 행위를 한탄하면서, 그 모든 일의 원인은 남편 율리세스의 부재이며, 그가 돌아오기만 하면 아들 텔레마코스와 함께 그 부당한 일을 쉽게 물리칠 것이라고 덧붙였다. 그녀가 이렇게 말하자 텔레마코스는 곧바로 온 집이 울릴 만큼 큰 소리로 재채기를 했다. 페넬로페는 이를 구혼자들이 살해될 징조로 풀이했다. 플루타르코스가 『호메로스의 생애』에서 전하듯이, 호메로스는 『오디세이아』 제6권에서 재채기가 거룩하고 신성하다고 말한다. 테오크리토스도 「헬레네의 혼례가」에서 같은 내용을 쓴다. 이로부터 이교도들은 허망함에 빠져 재채기에서 적지 않은 미신을 찾아낸다.
tradunt enim gentes plurimae cogitanti aliquid agere, si duo, aut quatuor sternutamenta contigerint, augurale esse, in bonum finem rem agendam deduci, sin autem quis plusquam quater sternutauerit, nec in bonum, nec in malum retulerunt prisci. Siquis uero semel, aut ter sternutauerit, omnia omittat & dicere & facere, tradunt enim in bonum finem nec cito, nec facile rem uenire.
아주 많은 민족은 무슨 일을 하려고 생각하는 사람이 두 번이나 네 번 재채기를 하면, 하려는 일이 좋은 결말에 이른다는 징조라고 전한다. 그러나 네 번을 넘겨 재채기한 경우를 옛사람들은 좋은 일에도 나쁜 일에도 연결하지 않았다. 반면 한 번이나 세 번 재채기했다면 말하는 일과 행하는 일을 모두 그만두어야 한다. 그 일이 빠르게도 쉽게도 좋은 결말에 이르지 못한다고 전하기 때문이다.
Si duo simul sternutauerint, quae agere deliberauerunt, prosequantur, tradunt enim prosperum esse augurium tam in agendis per mare quam per tellurem, si duo simul bis sternutauerint, prosequantur quod coeperunt optimum enim esse augurium tradunt & in agendis & dicendis. Si quis de nouo in aliquem locum uenerit, & semel sternutauerit, in bonum finem rem deducet, quam agere proposuerat.
두 사람이 동시에 재채기했다면, 하기로 마음먹은 일을 계속해야 한다. 바다에서 하는 일이나 육지에서 하는 일 모두에 좋은 징조라고 전하기 때문이다. 두 사람이 동시에 두 번 재채기했다면 시작한 일을 계속해야 한다. 행동에서도 말에서도 더없이 좋은 징조라고 전하기 때문이다. 누군가 어떤 장소에 새로 와서 한 번 재채기했다면, 하기로 계획한 일을 좋은 결말로 이끌 것이다.
Sternutamentum nocte factum alicui eorum, qui in domo sunt, lucrum portendere asserunt, duo uero damnum, de significatione uero eum participare asserunt qui nocte sternutat. Duo sternutamenta omni nocte facta ab aliquo eorum, qui in domo sunt, aliquam de domo personam morituram, aut in domo damnum, uel maximum lucrum portendere tradunt.
밤에 한 번 하는 재채기는 집 안에 있는 사람 가운데 누군가에게 이익을 예고하고, 두 번 하는 재채기는 손해를 예고한다고 주장한다. 밤에 재채기하는 사람도 그 재채기가 뜻하는 일에 함께 관여한다고 한다. 집 안에 있는 누군가가 매일 밤 두 번씩 재채기를 한다면, 집안사람 가운데 누군가가 죽거나 집안에 손해가 생기거나, 또는 매우 큰 이익이 생길 것을 예고한다고 전한다.
Aegyptij quoque dixerunt, cum quis de nouo domum inhabitare coeperit, & domum intrando semel sternutauerit, secure eam inhabitet, sin autem bis, nequaquam eam ingrediatur.
이집트인들도 이렇게 말했다. 어떤 집에 새로 살기 시작하는 사람이 그 집에 들어가면서 한 번 재채기를 했다면, 안심하고 그곳에 살아도 된다. 그러나 두 번 했다면 그 집에 결코 들어가서는 안 된다.
Homine in suo lecto iacente, si uigilauerit, sternutaueritque semel, malum portenditur, quoniam morbum, aut damnum, aut aliquid tale enunciat, quod si dormierit, & illico expergefactus sternutauerit, longe peius. Nam uel grandem tristitiam, uel mortem personae, uel impedimentum grauissimum, aut rerum ammissionem praesagit, sin autem aliquis in lecto iacendo, euigilandoque bis sternutauerit, aliquid boni assequetur; quoniam aut lucrum, aut sanitatem, si aegrotauerit, quod si dormiebat, longe melius attinget. Verum si omni nocte usque in tertiam quis sternutauerit bis, tunc ad optimum proficiscetur, quoniam uel in lucrum, uel in honores.
자기 침상에 누워 깨어 있는 사람이 한 번 재채기를 했다면 나쁜 일이 예고된다. 병이나 손해, 또는 그와 같은 어떤 일을 알리기 때문이다. 만약 잠들어 있다가 막 깨어나 재채기를 했다면 훨씬 더 나쁘다. 큰 슬픔이나 어떤 사람의 죽음, 매우 심각한 방해, 또는 재산의 상실을 예고하기 때문이다. 그러나 침상에 누워 깨어 있는 동안 두 번 재채기를 했다면 좋은 일을 얻을 것이다. 이익을 얻거나, 병을 앓고 있었다면 건강을 되찾기 때문이다. 잠들어 있던 경우라면 훨씬 더 좋은 결과를 얻을 것이다. 그런데 셋째 밤에 이르기까지 밤마다 두 번씩 재채기를 한다면, 그때는 더없이 좋은 방향으로 나아갈 것이다. 이익이나 명예로 나아가기 때문이다.
Si quis pro tota, aut pro parte diei negotiando, agendoque peregrinatus sit & in aliquo hospitio requieuerit, bisque in eo loco sternutauerit locum mutet, nam in alio hospitio, ad quod se permutauerit, prosperabitur, manens enim in priori damnum patietur. Cum quis aliquem locum petierit causa agendi rem aliquam, & mox semel sternutauerit, confestim ex illo loco discedat in alio enim loco pro parte prosperabitur, quod si bis sternutauerit, tute poterit res suas ex illo priori loco in alium permutare.
어떤 사람이 온종일 또는 하루의 일부 동안 장사나 일을 하러 길을 다니다가 어느 숙소에서 쉬며 그곳에서 두 번 재채기를 했다면, 장소를 바꾸어야 한다. 옮겨 간 다른 숙소에서는 일이 잘 풀리지만, 처음 숙소에 그대로 머무르면 손해를 입기 때문이다. 어떤 일을 하려고 특정 장소를 찾아갔다가 곧바로 한 번 재채기를 했다면, 즉시 그곳에서 떠나야 한다. 다른 장소에서는 적어도 어느 정도 일이 잘 풀릴 것이기 때문이다. 두 번 재채기를 했다면 자신의 물건을 처음 장소에서 다른 장소로 안전하게 옮길 수 있을 것이다.
Si quis pacto rei alicuius constituto, semel sternutauerit, pro certo habent pactum esse firmum. At si ter sternutauerit, pactum erit infirmum. Si quis die lunae summo mane, cum de lecto surget, semel sternutauerit, tota ea ebdomada in lucro, aut in alia re prosperabitur. Contra uero si bis.
어떤 일에 관한 계약을 맺은 뒤 한 번 재채기를 했다면, 그 계약이 확고하다고 여긴다. 그러나 세 번 재채기를 했다면 그 계약은 불안정할 것이다. 월요일 이른 아침에 침상에서 일어나며 한 번 재채기를 했다면, 그 주 내내 이익을 얻는 일이나 다른 일에서 형통할 것이다. 두 번 재채기를 했다면 그 반대이다.
Si quis perdiderit equum, aut anulum aut rem quamuis, & exeundo domum, ut rem illam quaerat, semel sternutauerit, rem ammissam recuperabit. At si bis, nunquam rem inueniet. Die uero dominica, cum si quis è lecto surgens, ter sternutauerit, bonum, semel uero, malum assequetur. Ante prandium uel coenam, cum quis comedere coeperit, bis sternutauerit, bonum, semel uero malum inueniet.
말이나 반지 또는 무엇이든 잃어버린 사람이 그것을 찾으려고 집을 나서면서 한 번 재채기를 했다면, 잃어버린 것을 되찾을 것이다. 그러나 두 번 했다면 결코 그것을 찾지 못할 것이다. 일요일에 침상에서 일어나며 세 번 재채기를 했다면 좋은 일을 얻고, 한 번 했다면 나쁜 일을 겪을 것이다. 점심이나 저녁을 먹기 전, 막 식사를 시작할 때 두 번 재채기를 했다면 좋은 일을 만나고 한 번 했다면 나쁜 일을 만날 것이다.
Tradit Ari. & medici probarunt, aegris uiris de uita diffidentibus unum sternutamentum superueniens, mortale esse, binum autem salutare, mulieribus autem contra, nam unum salutare, binum uero mortale est. Peragranti syluam, bina sternutamenta superuenientia, euasionem à latronibus nunciant unum uero, malum, haec sunt quae de augurijs ex sternutamentis sumptis scribunt Aegyptij, sunt & alia, quae omitto, cum longe uaniora uideantur ijs, quae diximus.
아리스토텔레스가 전하고 의사들도 인정한 바에 따르면, 살아날 가망을 잃은 병든 남자에게 한 번의 재채기가 닥치면 죽음을 뜻하고, 두 번이면 회복을 뜻한다. 여자에게는 그 반대여서 한 번은 회복을 뜻하고 두 번은 죽음을 뜻한다. 숲을 지나가는 사람에게 두 번의 재채기가 닥치면 도적들에게서 벗어날 것을 알리지만, 한 번이면 나쁜 일을 알린다. 이집트인들이 재채기에서 얻은 징조에 관하여 쓰는 내용은 이런 것들이다. 다른 것들도 있으나, 우리가 말한 것들보다 훨씬 더 허망해 보이므로 생략한다.