VRAN. Mirus es artifex, Aesculapi, in inueniendo, disponendo, eloquendo, & respondendo. Age tamen, planetae quatuor, Iupiter, Venus, Mars & Saturnus, post Solem & Lunam (qui in coelo, vt rex & regina habetur) magnos vsus obtinent in hac inferiori rerum mundi vniuersitate contemperanda. Iupiter, vt nutriat. Vnde Ζεὺς Graecis, quasi dicas ζωὴ, hoc est vita, nuncupatur. Venus, vt humidulo suo radio, terram per medium aërem praeparet, ac furtim mouendo, quadantenus subigat. Vnde ἀφροδίτη, quasi humore et spuma gaudens, apud Graecos nomen est adepta. Mars, vt à putribus & excrementosis rebus, quae multae in telluris vtero latitant, ipsam terram expurget: ac de illabente suo radio, veluti scopis quibusdam, euerrat. Saturnus, vt eiusdem actiones internas & proprium calorem suo frigore externo intendat, atque adstringendo, quae ex vsu sunt, retinere cogat. Quibus, simile quidnam reperis in humano corpore Aesculapi?
우라니아: 아이스쿨라피우스, 자네는 찾아내고 배열하고 표현하며 대답하는 데 놀라운 솜씨를 지녔군. 그래도 계속해 보세. 하늘에서 왕과 왕비로 여겨지는 태양과 달 다음으로, 목성·금성·화성·토성의 네 행성은 이 아래 세계의 사물 전체를 조절하는 데 큰 쓸모를 지니네. 목성은 길러 주는 일을 하지. 그래서 그리스인들은 그것을 제우스(Ζεὺς)라 부르네. 조에(ζωὴ), 곧 생명이라고 말하는 셈이지. 금성은 다소 습한 제 광선으로 공기를 거쳐 땅을 준비시키고, 은밀히 움직여 어느 정도 부드럽게 다져 놓네. 그래서 그리스인들 사이에서 아프로디테(ἀφροδίτη), 곧 습기와 거품을 즐기는 자라는 이름을 얻었네. 화성은 땅의 뱃속에 많이 숨어 있는 썩은 것과 찌꺼기를 땅에서 깨끗이 없애고, 아래로 내려오는 제 광선을 일종의 빗자루 삼아 쓸어 내네. 토성은 바깥의 제 냉기로 땅의 내부 활동과 고유한 열을 강화하고, 조여 줌으로써 유용한 것들을 간직하게 하지. 아이스쿨라피우스, 인체에서는 이것들과 비슷한 무엇을 찾아내겠나?
AESCVL. Humores quatuor naturales, Vrania, qui suos in humano corpore vsus etiam agnoscunt. Nam sanguis, qui (vt dixi) tuum Iouem fautorem agnoscit, omnium maxime nutrit. Pituita, praesertim dulcis, & naturalis, Veneri inauthorata, corpus emollit, praeparat, & ad grauantium egestionem quadantenus lubricat. Flaua bilis, quae Marti mancipatur, intestina, & pene dixerim, corpus totum ab excrementorum putredine vindicat, superfluaque humiditate expurgat, & abstergit: irritata excretione, tam per superiora, quam inferiora. Atra bilis, seu melancholicus succus, Saturno addictus, ventriculi actiones adiuuat, vt meus scripsit Galenus, ventremque intendit, & in seipsum contrahit, ad cibos exquisite comprehendendos, & quousque plene coquantur, retinendos. Quibus addes, quod etiam secundum nonnullos, appetentiam mouet.
아이스쿨라피우스: 우라니아여, 자연적인 네 체액이네. 그것들 역시 인체에서 제각기 쓸모를 지니지. 앞서 말했듯 자네의 목성을 후원자로 인정하는 피는 무엇보다도 영양을 공급하네. 금성에게 맡겨진 점액, 특히 온화하고 자연적인 점액은 몸을 부드럽게 하고 준비시키며, 부담이 되는 것들을 배출하도록 어느 정도 미끄럽게 해 주네. 화성에게 속하는 황담즙은 위와 아래 양쪽으로 배설을 자극하여, 장을, 거의 온몸이라고 해도 좋겠네, 찌꺼기의 부패로부터 지키고 지나친 습기를 말끔히 씻어 내네. 토성에 배속된 검은 담즙, 곧 흑담즙은 나의 갈레노스가 썼듯 위의 활동을 돕고, 위를 긴장시켜 안으로 수축하게 하네. 음식을 빈틈없이 감싸고 완전히 소화될 때까지 간직하게 하려는 것이지. 여기에 일부 사람들의 말에 따르면 식욕도 일으킨다는 것을 덧붙이게.
VRAN. Tantam rerum cognitionem tibi non inuideo Aesculapi, miror magis. Caeterum, de omnibus planetis, duos post Solem & Lunam, rerum naturae amicos & familiares esse constat: Iouem nomino, ac Venerem (qui benefici à Ptolemaeo recte fuerunt nuncupati) ille, quod nutriat, vt iam dictum est: haec, quod madefaciat, & roridum spiraculum, per vniuersum terrae gremium effundat.
우라니아: 아이스쿨라피우스, 자네의 그토록 풍부한 지식을 시기하기보다는 경탄하게 되네. 그런데 모든 행성 가운데 태양과 달 다음으로 두 행성이 자연의 사물들에 우호적이며 친근하다는 것은 확실하네. 목성과 금성을 말하는 것이지. 프톨레마이오스는 그것들을 적절하게도 길성이라 불렀네. 앞서 말했듯 목성은 길러 주기 때문이고, 금성은 적셔 주며 이슬 머금은 숨결을 땅의 온 품 안에 쏟아 주기 때문일세.
AESCVL. Sic ex humoribus duo, rebus corporis familiares sunt, Vrania: sanguis & pituita. Ille, quod nutriat, sicuti nunc admonui. Haec, praesertim insipida, quod irroret, madefaciat, & in sanguinem naturae amicum, à natiuo calore excoqui facillime possit.
아이스쿨라피우스: 우라니아여, 체액 가운데도 두 가지가 몸의 사물들에 친근하네. 피와 점액일세. 피는 방금 일렀듯 영양을 공급하기 때문이네. 점액, 특히 맛이 없는 점액은 이슬처럼 적셔 주고 축여 주며, 타고난 열에 의해 자연에 우호적인 피로 아주 쉽게 익혀질 수 있기 때문이지.
VRAN. Imploranda hic mihi sunt aduersum te, omnia omnium planetarum, omnium coelorum, & stellarum omnium auxilia. Nam in excogitando & proponendo fere deficio: sed interim illud occurrit. Martia stella, quam aestuantissimam & retorridam omnes nouerunt, si de idoneo signo, Soli vel insanae Caniculae, per cerealia tempora copulabitur: quidquid inest succi rebus terrae, nisi alicunde prospiciatur, depasci, torrefacere, incendere, ac dissipare animaduertetur.
우라니아: 이제 자네에 맞서려면 모든 행성, 모든 하늘, 모든 별의 온갖 도움을 청해야겠군. 생각해 내고 문제를 제시할 힘이 거의 다했으니 말일세. 그런데 이런 것이 떠오르네. 누구나 더없이 뜨겁고 바싹 마른 줄 아는 화성이 곡식이 익는 철에 적합한 사인에서 태양이나 사나운 개별과 결합하면, 다른 데서 대책이 마련되지 않는 한 땅의 사물들에 있는 모든 즙을 먹어 치우고 볶아 말리며 불태우고 흩어 버리는 것을 보게 될 걸세.
AESCV. Flaua bilis, quam calidissimam & aestuantissimam omnes nouerunt, in florentis aetatis feruido corpore, per aestatem idem omnino data occasione molitur. Nam si intra vasa corporis aliis humoribus remiscebitur, & ibidem cum his incendatur (vt in synocho putri) vel sola exardebit (vt in tertiana continua & causo) succi quidquid inest rebus corporis, quidquid humidi, benigniue alimenti, promptissime excoquet: &, si comitem habuerit flammam, torrefaciet: atque nisi incendio per mitia mature prospiciatur, depasto omni humido, in partes solidas, propterea quod deficit nutrimentum, vitae iactura nulla victima expianda, tandem impetum faciet: ac febrem hecticam mortis certissimam nuntiam, pro foribus sistet.
아이스쿨라피우스: 누구나 더없이 뜨겁고 열이 왕성한 줄 아는 황담즙도 한창나이의 뜨거운 몸에서 여름철에 기회만 주어지면 똑같은 일을 벌이네. 몸의 혈관 안에서 다른 체액들과 섞여 그곳에서 함께 불붙는다면, 부패성 지속열에서처럼 말일세, 또는 지속성 삼일열과 작열열에서처럼 홀로 타오른다면, 몸의 사물들에 있는 모든 즙과 습기와 이로운 영양분을 아주 신속하게 졸여 버릴 걸세. 불꽃까지 동반하면 바싹 태워 버리겠지. 온화한 수단으로 그 불에 제때 대처하지 않으면 모든 습기를 먹어 치운 뒤, 먹을 것이 떨어졌기 때문에 마침내 단단한 부분들까지 덮치게 되네. 그리하여 어떤 희생 제물로도 갚을 수 없는 생명의 상실을 불러오고, 죽음의 더없이 확실한 전령인 소모열을 문 앞에 세우게 될 걸세.
PDF81 right 1: Coelorum planetae quatuor magnos vsus obtinent in temperanda & modificanda rerum terrae harmonia.
하늘의 네 행성은 땅의 사물들의 조화를 고르게 조절하는 데 큰 쓸모가 있다.
PDF81 right 2: Corporum humores quatuor magnos vsus obtinent in temperanda & modificanda rerum corporis oeconomia.
몸의 네 체액은 몸의 사물들의 운영을 고르게 조절하는 데 큰 쓸모가 있다.
PDF82 left 1: Ex planetis duo sunt rebus terrae amici & familiares.
행성 가운데 두 개는 땅의 사물들에 우호적이며 친근하다.
PDF82 left 2: Ex humoribus duo sunt rebus corporis amici & familiares.
체액 가운데 두 가지는 몸의 사물들에 우호적이며 친근하다.
PDF83 right 1: Martiae stellae natura aestuantissima est & perniciosa.
화성의 본성은 더없이 뜨겁고 파괴적이다.
PDF83 right 2: Flauae bilis natura aestuantissima est.
황담즙의 본성은 더없이 뜨겁다.
PDF81 Greek etymologies: Ζεὺς; ζωὴ; ἀφροδίτη
제우스와 ‘생명’의 그리스어를 연결하고 아프로디테를 습기와 거품으로 풀이하는 것은 저자의 어원적 비유이다. 현대 언어학의 어원 확정으로 제시한 것이 아니다.
PDF83 historical fever taxonomy: synochus putris; tertiana continua; causus; febris hectica
이 대목의 열병명은 당시 체액설의 분류를 따른다. ‘삼일열’은 첫 발열일을 포함하여 세 번째 날에 열이 되풀이되는 명칭이며, 여기서는 ‘지속성’이라는 한정어도 보존했다. 현대 질환명으로 일괄 치환하지 않았다.